Voorrang op een vol stroomnet: wat het nieuwe ACM‑kader betekent voor woningbouw, energiehubs en bedrijventerreinen

Het Nederlandse elektriciteitsnet zit op veel plekken vol. Wachtrijen lopen op en projecten schuiven door, terwijl de maatschappelijke druk juist toeneemt: woningen moeten worden gebouwd, vitale voorzieningen moeten betrouwbaar blijven en bedrijven willen verduurzamen. Om deze schaarste eerlijk en doelgericht te verdelen, heeft de Autoriteit Consument & Markt (ACM) een nieuw prioriteringskader vastgesteld. Dat kader bepaalt wie voorrang krijgt op de wachtlijst voor transportcapaciteit, ook ná 1 januari 2026. De kern: eerst ruimte máken op het net, daarna voorrang voor veiligheid en basisbehoeften zoals woningbouw. Daarmee blijft maatschappelijk prioriteren mogelijk, maar wél op basis van objectieve, beter onderbouwde criteria.

De juridische aanleiding is bekend: het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) zette in maart 2025 een streep door het eerdere codebesluit, omdat de ACM beter moest motiveren wie wanneer voorrang verdient. Tegelijkertijd bevestigde de rechter dat de ACM wél bevoegd is om zo’n prioriteringskader vast te stellen. Het nieuwe besluit herstelt die basis en zorgt dat netbeheerders ook na 2026 kunnen blijven voorrang geven aan projecten met aantoonbare maatschappelijke waarde.

De volgorde van prioriteit in het kort

De ACM hanteert drie categorieën, in vaste volgorde. Eerst komen de congestieverzachters: projecten die direct ruimte creëren op het net denk aan batterijsystemen, flexibiliteit en energiehubs die pieken afvlakken of capaciteit vrijspelen. Daarna volgt de categorie veiligheid (o.a. ziekenhuizen, noodhulp, defensie, vitale communicatie, water- en afvalwaterketen). Tot slot komen de basisbehoeften, waaronder woningbouw, onderwijs, OV en telecommunicatie. De set functies is in het nieuwe besluit aangescherpt en op onderdelen uitgebreid, zodat de maatschappelijke ordening beter aansluit bij de praktijk. Voor aanvragers geldt: prioriteit is niet automatisch, je moet het onderbouwen met bewijs.

Woningbouw: expliciet beschermd, maar de werkwijze verandert

Woningbouw hoort nadrukkelijk bij de maatschappelijke basisbehoeften. Gemeenten kunnen bovendien vroeg in de planfase prioriteit voor woningbouw aanvragen, om planning en netcapaciteit beter te synchroniseren. Tegelijk verdwijnt de automatische reservering van netcapaciteit voor kleinverbruikers (waar veel woningbouw onder valt): tot 1 juli 2026 blijft die oude werkwijze nog gelden, daarna vormen klein- en grootverbruikers één integrale wachtrij op basis van maatschappelijke prioriteit. Dit voorkomt dat bijvoorbeeld ziekenhuizen of andere vitale functies achteraf minder goed uit de verf komen, maar het vraagt wel om strakkere regie op woningbouwprogrammering en netprogrammering.

Energiehubs en bedrijventerreinen: van techniek naar strategisch voordeel

Voor bedrijventerreinen is het nieuwe kader een kans. Wie collectief organiseert via een energiehub met slimme sturing, vraagrespons en opslag valt vaak in de categorie congestieverzachters en schuift daardoor naar voren op de wachtlijst. Met andere woorden: flexibiliteit is niet alleen een technische oplossing, maar ook een reguleringsvoordeel. Het besluit geeft congestieverzachters zelfs de hoogste prioriteit, mits zij aantoonbaar netruimte vrijmaken en (waar nodig) afspraken vastleggen in contracten zoals capaciteitssturingscontracten.

Wat betekent dit voor je projectkalender?

Het nieuwe kader draait de logica om: niet langer “wie het eerst komt, wie het eerst maalt”, maar wie het meest bijdraagt aan het functioneren van de samenleving of aan het vrijmaken van capaciteit komt eerder aan bod. In de overgangsperiode werken netbeheerders en overheden aan de uitvoeringspraktijk, met name om de overstap naar één wachtrij (per 1 juli 2026) goed te laten landen. Tot die tijd is het zaak om projecten prioriteringsklaar te maken: maatschappelijke onderbouwing op orde, flexibiliteitsopties uitgewerkt, en de documentatie klaar om bij de netbeheerder in te dienen.

Checklist - Valt mijn project onder prioriteit?

(Gebruik deze checklist bij het voorbereiden van je aanvraag. Hoe meer vinkjes, hoe sterker je prioriteitspositie.)

1.    Draagt het project aantoonbaar bij aan het verlichten van netcongestie?

Beschrijf concreet welke flexibiliteit je inzet: batterijopslag, piekreductie, stuurbare productie/ afname of een energiehub met EMS. Licht toe hoeveel regelbaar vermogen je levert, op welke locatie ten opzichte van het knelpunt, vanaf welke datum en voor welke periode. Onderbouw met berekeningen of contractuele afspraken.

2.    Vervult het project een vitale veiligheidsfunctie of ondersteunt het zulke functies direct?Denk aan acute zorg, nationale veiligheid, beveiligde communicatie en water- of afvalwater-keten. Leg uit welke continuïteitsrisico’s ontstaan bij uitstel en waarom er geen reëel alternatief bestaat. Verwijs naar de desbetreffende functie in het ACM‑kader.

3.    Gaat het om een basisbehoefte met groot algemeen belang waaronder woningbouw?Geef de maatschappelijke urgentie weer (bijv. aantallen woningen, fasering, doelgroepen zoals zorg of opvang) en voeg gemeentelijke besluitvorming of regionale programmering toe. Benoem dat vroege prioriteitsaanvraag in de planfase mogelijk is en hoe dit is voorbereid.

4.    Is de aanvraag ‘dossier‑vast’: compleet, toetsbaar en zonder losse eindjes?

Voeg bewijsstukken toe die de ACM expliciet vraagt in het codebesluit: functionele onderbouwing, maatschappelijke impact, locatie‑specificaties, technische configuratie en bij congestieverzachters de mate van regelbaarheid. Dit versnelt de beoordeling door de netbeheerder.

5.    Heb je rekening gehouden met de overgang naar één wachtrij per 1 juli 2026?

Voor projecten die (deels) onder kleinverbruik vallen: leg vast hoe de planning en fasering zich verhouden tot de overgang. Zorg dat je vóór de implementatiedatum helder hebt of je op prioriteit kunt leunen, of dat je flexibiliteitsmaatregelen opschaalt om in categorie 1 te vallen.

6.    Kun je aantonen dat uitstel leidt tot disproportionele maatschappelijke schade of veiligheidsrisico’s?

Formuleer concreet: wat gebeurt er als je project geen transportcapaciteit krijgt en voor wie? Hoe raakt dit publieke diensten, woningbouwdoelen of regionale opgaven? Deze argumenten wegen mee in de prioritering, juist omdat schaarse capaciteit doelmatig moet worden ingezet.

Met het nieuwe prioriteringskader verschuift de aandacht van “volgorde van binnenkomst” naar maatschappelijke meerwaarde en systeemwinst. Voor woningbouw biedt dit een heldere basis om prioriteit te organiseren, mits de onderbouwing en timing kloppen. Voor energiehubs en bedrijventerreinen wordt flexibiliteit de sleuteltechnisch én regulatoir. Wie vandaag investeert in een goed gedocumenteerd dossier en aantoonbare congestieverlichting, vergroot de kans dat het project snel van de reservelijst afkomt.